Bwletin y Pennaeth - 05/05/2026 - The Head's Bulletin

May 5
8 min read

[SCROLL DOWN FOR ENGLISH VERSION]

Mae stori 'Lleisiau Bach, Syniadau Mawr' Mai yn dychwelyd i fryniau Cymru, lle mae teyrngarwch, trasiedi a chariad yn dod at ei gilydd yn chwedl Gelert—ci dewr sy'n cael ei gofio am ei ddewrder a'i ymroddiad. Mae'r stori bwerus hon yn gwahodd plant i archwilio themâu ymddiriedaeth, camddealltwriaeth a gwirionedd emosiynol.

Gelert

Flynyddoedd lawer yn ôl roedd tywysog Cymru o'r enw Llewelyn. Roedd wrth ei fodd yn hela ac yn cadw haid dda o gŵn hela. Roedd un o'r rhain yn ei garu fwy na'r lleill i gyd, ac enw'r ci hwn oedd Gelert. Nid yn unig roedd Gelert yn gi hela da, roedd hefyd yn anifail caredig, ac roedd Llewelyn a'i deulu yn ei garu.

Un diwrnod penderfynodd y tywysog fynd i hela. Roedd yn gwybod bod bleiddiaid wedi'u gweld yn y goedwig ger y castell. Roedd yn bryderus am ei fab bach, oherwydd roedd bleiddiaid newynog wedi bod yn hysbys i ddod o hyd i'w ffordd i mewn i dai.

Felly dywedodd wrth Gelert am aros ar ôl a gwarchod y baban. Gorweddodd y ci wrth ymyl y crud. Aeth y Tywysog Llewelyn i ffwrdd yn hapus, gan wybod y byddai ei fab yn ddiogel gyda'r ci i'w warchod. Yn fuan diflannodd sŵn y corn hela i'r pellter a gadawyd Gelert ar ei ben ei hun.

Ar ôl ychydig clywodd Gelert sŵn rhyfedd. Cododd ei glustiau a sniffian yr awyr. Beth oedd yr arogl rhyfedd hwnnw? Roedd sŵn llusgo yn y coridor. Pwy neu beth allai fod? Agorodd y drws hanner cau yn araf a syllodd blaidd llwyd mawr i mewn yn llwglyd. Grwgnachodd Gelert.

Dangosodd y blaidd ei ddannedd, edrychodd y tu hwnt i Gelert a gweld y babi. Dyma bryd blasus. Neidiodd y blaidd tuag at y crud. Neidiodd Gelert hefyd, at wddf y blaidd. Roedd y ddau anifail wedi'u cloi gyda'i gilydd, yn grwgnach ac yn brathu. Roedd yr ymladd yn hir ac yn wyllt. Roedd ffwr a gwaed ym mhobman. Trodd y crud drosodd ond roedd y babi yn gorwedd yn ddiogel ac yn cysgu o dan y flanced.

O'r diwedd gwnaeth Gelert un ymdrech olaf a suddo ei ddannedd yn ddwfn i wddf y blaidd. Ysgwydodd y blaidd a gorwedd yn llonydd. Syrthiodd Gelert i'r llawr, yn wan o golli gwaed, a llyfu ei glwyfau.

Pan ddychwelodd Llewelyn o'r helfa, daeth golwg ofnadwy i'w lygaid. Trodd crud ei fabi drosodd, a thaenwyd gwaed ym mhobman.

Yn araf, cropianodd Gelert tuag at ei feistr, gyda gwaed yn diferu o'i enau. Nid oedd y babi i'w weld yn unman.

'Anifail drygionus, ble mae fy mab?' gwaeddodd Llewelyn. 'Rydych chi wedi lladd a bwyta fy unig blentyn!'

Gyda gwaedd o gynddaredd neidiodd Llewelyn ymlaen a gwthio ei gleddyf yn ddwfn i galon y ci. Gwnaeth udo Gelert wrth iddo farw rywbeth nad oedd sŵn yr ymladd wedi'i wneud. Deffrodd y baban. Tynnodd Llewelyn y crud o'r neilltu. Yno gorweddodd ei fachgen bach, ac wrth ei ymyl gorweddodd corff blaidd llwyd mawr. Sylweddolodd Llewelyn mai gwaed y blaidd oedd ar enau Gelert, a gwobr Gelert am achub mab y tywysog oedd marwolaeth.

Yn llawn edifeirwch, claddwyd y Tywysog Llewelyn ei gi ffyddlon ac enwodd y lle yn 'Beddgelert', sy'n golygu 'bedd Gelert'. Heddiw yng Nghymru fe welwch bentref Beddgelert, a enwyd er cof am stori'r Gelert ffyddlon.

Meddwl am y Stori

Cwestiwn Allweddol: Beth yw ystyr y stori?

Pa fath o gi oedd Gelert?
Pwy oedd perchennog Gelert? Pa fath o berson oedd o?
Pam y gadawyd Gelert ar ei ben ei hun yn y castell?
Beth wnaeth i Gelert feddwl bod blaidd yn dod?
Pam y gwnaeth Gelert ymladd â'r blaidd? Beth ddigwyddodd?
Pan ddychwelodd y tywysog, beth oedd yn ei feddwl, ei deimlo a'i wneud?
Oedd gan y tywysog reswm da i fod yn grac gyda Gelert? A fyddech chi wedi bod yn grac?
Oedd gan y tywysog yr hawl i ladd Gelert? A yw hi byth yn iawn lladd anifail?
Beth sy'n arbennig am ble mae Gelert wedi'i gladdu? Pam y cafodd ei wneud yn lle arbennig?
Pa fath o stori yw hon? Ydych chi'n meddwl ei bod hi'n stori wir? Pam?

Meddwl am Ddicter

Cwestiwn Allweddol: Beth yw ystyr dicter?

Beth yw dicter?
Sut olwg sydd ar bobl ac sut maen nhw'n teimlo pan maen nhw’n grac?
Beth yw'r gwahaniaeth rhwng bod mewn tymer dda a thymer ddrwg?
A yw mynd yn grac yn gwneud unrhyw les?
Beth sy'n gwneud i chi deimlo'n grac?
Allwch chi reoli eich dicter neu'ch tymer? Sut?
Beth sy'n gwneud pobl eraill yn grac?
Os yw rhywun yn mynd yn grac gyda chi, a yw'n gwneud unrhyw les? Allwch chi roi enghraifft?
A yw'n bosibl bod yn grac heb unrhyw reswm o gwbl?
A fyddai'n bosibl peidio â bod yn grac byth?

Gweithgareddau Pellach

Lluniwch neu baentiwch lun 'crac'.
Ysgrifennwch gerdd am ddicter (Dicter yw ...)
Gwrandewch ac ymatebwch i ddarn o gerddoriaeth rydych chi'n meddwl sy'n swnio'n ddig e.e. 'The Rite of Spring' gan Igor Stravinsky.

CARREG LAM

GWYBODAETH YN UNIG

Ein Plant yn Dweud Eu Dweud!

Yn Nhorfaen, credwn nad yw byth yn rhy hwyr i blentyn ddechrau dysgu Cymraeg ac mae ein dysgwyr yng Ngharreg Lam yn profi hynny bob dydd. Rydym wedi creu fideo byr lle mae'r plant yn rhannu, yn eu geiriau eu hunain, sut mae dod i Garreg Lam i ddysgu Cymraeg wedi eu helpu i dyfu mewn hyder, gwneud ffrindiau newydd a chamu'n falch i addysg cyfrwng Cymraeg. Mae eu straeon yn bwerus, yn codi calon ac yn llawn gobaith ar gyfer y dyfodol. Gwyliwch y fideo a theimlwch yn ysbrydoledig gan yr hyn sy'n bosibl!

Ydych chi'n adnabod rhywun sydd â phlentyn a fyddai wrth ei fodd yn dysgu Cymraeg? Rhowch nhw mewn cysylltiad â ni! Ewch i'n gwefan (www.carreg-lam.com) neu cysylltwch â ni yn carreg-lam@torfaen.gov.uk a 01495 762581.

https://video.wixstatic.com/video/dd2c0f_2795fca430ca4d258b306725037b738e/1080p/mp4/file.mp4

PAWB

GWYBODAETH BWYSIG

Lluniau Dosbarth: Newid Dyddiad

Oherwydd amgylchiadau annisgwyl, bydd y tîm ffotograffiaeth a oedd i fod i ddod ddydd Llun nesaf yn dod ddydd Mercher. Felly, diwrnod tynnu lluniau dosbarth yw dydd Mercher, 13eg o Fai, 2026.

Cysylltiadau pwysig a all fod o ddefnydd i chi:

Samaritans: 116 123 (24 awr y dydd / 24 hours a day)

Wales Domestic Abuse Helpline: 0808 80 10 800 (8.00am-2.00pm & 8.00pm-2.00am pob dydd / every day).

Mind Cymru: 0300 123 3393

Childline: 0800 1111 (24 awr y dydd / 24 hours a day)

Women’s Aid: 01495 742061 (24 awr y dydd / 24 hours a day)

Eastern Valley Food Bank: 01495 760605

May’s 'Little Voices, Big Ideas' story returns to the hills of Wales, where loyalty, tragedy, and love come together in the tale of Gelert—a brave hound remembered for his courage and devotion. This powerful story invites children to explore themes of trust, misunderstanding, and emotional truth.

Gelert

Many years ago there was a prince of Wales called Llewelyn. He loved hunting and kept a fine pack of hunting dogs. One of these he loved more than all the others, and the name of this dog was Gelert. Not only was Gelert a fine hunting dog, he was also a good-natured animal, and was loved by Llewelyn and his family.

One day the prince decided to go hunting. He knew that wolves had been seen in the forest near the castle. He was anxious for his baby son, for hungry wolves had been known to find their way into houses.

So he told Gelert to stay behind and guard the baby. The dog lay down beside the cradle. Prince Llewelyn went off happily, knowing his son would be safe with the dog to guard him. Soon the sound of the hunting horn disappeared into the distance and Gelert was left alone.

After a while Gelert heard a strange sound. He pricked up his ears and sniffed the air. What was that strange scent? There was a shuffling sound in the corridor. Who or what could it be? The half-shut door slowly opened and a large grey wolf stared hungrily in. Gelert growled.

The wolf bared his fangs, looked beyond Gelert and saw the baby. Here was a tasty meal. The wolf leapt towards the cradle. Gelert leapt too, at the wolf's throat. The two animals were locked together, snarling and biting. The fight was long and savage. There was fur and blood everywhere. The cradle overturned but the baby lay safe and asleep under the blanket.

At last Gelert made one final effort and sank his teeth deep into the throat of the wolf. The wolf writhed and lay still. Gelert fell to the floor, weak from loss of blood, and licked his wounds.

When Llewelyn returned from the hunt a terrible sight met his eyes. His baby's cradle was overturned, and blood was spattered everywhere.

Slowly Gelert crawled towards his master, with blood dripping from his jaws. The baby was nowhere to be seen.

'Wicked animal, where is my son?' screamed Llewelyn. 'You have killed and eaten my only child!'

With a cry of rage Llewelyn sprang torward and thrust his sword deep into the dog's heart. Gelert's dying howl did something that the noise of the fight had not done. It woke the baby. Llewelyn pulled the cradle aside. There lay his baby boy, and beside him lay the body of a large grey wolf. Llewelyn realised it was the wolf's blood on Gelert's jaws, and Gelert's reward for saving the prince's son was death.

Filled with remorse Prince Llewelyn buried his faithful hound and named the place 'Beddgelert', which means 'the grave of Gelert'. Today in Wales you will find the village of Beddgelert, named in memory of the story of the faithful Gelert.

Thinking About the Story

Key Question: What does the story mean?

What kind of dog was Gelert?
Who was Gelert's owner? What kind of person was he?
Why was Gelert left alone in the castle?
What made Gelert think that a wolf was coming?
Why did Gelert fight the wolf? What happened?
When the prince returned, what did he think, feel, and do?
Did the prince have good reason to be angry with Gelert? Would you have been angry?
Did the prince have the right to kill Gelert? Is it ever right to kill an animal?
What is special about where Gelert is buried? Why was it made a special place?
What kind of story is this? Do you think it is a true story? Why?

Thinking About Anger

Key Question: What is anger?

What is anger?
What do people look and feel like when they are in a rage?
What is the difference between being in a good temper and a bad temper?
Does getting angry do any good?
What makes you feel angry?
Can you control your anger or temper? How?
What makes other people angry?
If someone gets angry with you, does it do any good? Can you give an example?
Is it possible to be angry for no reason at all?
Would it be possible never to be angry?

Further Activities

Draw or paint an 'angry' picture.
Write a poem about anger (Anger is ...)
Listen and respond to a piece of music you think sounds angry e.g. ‘The Rite of Spring’ by Igor Stravinsky.

CARREG LAM

INFORMATION ONLY

Our Children Say It Best!

In Torfaen, we believe it is never too late for a child to start learning Welsh and our learners at Carreg Lam prove it every day. We’ve created a short video where the children share, in their own words, how coming to Carreg Lam to learn Welsh has helped them grow in confidence, make new friends and step proudly into Welsh‑medium education. Their stories are powerful, uplifting and full of hope for the future. Watch the video and feel inspired by what’s possible!

Do you know someone who has a child who would love to learn Welsh? Put them in contact with us! Visit our website (www.carreg-lam.com) or contact us at carreg-lam@torfaen.gov.uk and 01495 762581.

https://video.wixstatic.com/video/dd2c0f_a1777934c02843feb7983468d30bdf26/1080p/mp4/file.mp4

EVERYONE

IMPORTANT INFORMATION

Class Photographs: Change of Date

Due to unforeseen circumstances, the photography team that were due to come next Monday will now be coming on Wednesday. Therefore, class photograph day is now Wednesday, 13th of May, 2026.